Áo khoác chống nước dùng khi leo núi là áo có lớp màng hoặc lớp phủ chặn nước, các đường may được dán kín, và mặt ngoài có lớp xử lý chống thấm bề mặt (DWR) làm nước đọng thành giọt rồi lăn đi. Nó khác áo gió thường ở chỗ chịu được mưa nhiều giờ, và khác áo mưa nhựa ở chỗ cho một phần hơi nước từ người thoát ra ngoài nên đỡ ướt mồ hôi.
Muốn chọn đúng, cần đọc được ba thứ trên nhãn: cột nước (khả năng chống thấm), độ thoáng hơi (khả năng thoát mồ hôi) và cấu trúc lớp (2, 2,5 hay 3 lớp). Sau đó là các chi tiết: mũ trùm có chỉnh được không, khoá nách có không, vạt sau đủ dài không. Áo đắt nhất không phải áo đúng nhất với chuyến leo núi một hai ngày ở Việt Nam.
Áo chống nước, áo chống thấm nhẹ và áo gió khác nhau thế nào
Trên thị trường, chữ "chống nước" bị dùng cho ba loại áo rất khác nhau. Loại thứ nhất là áo gió hoặc áo khoác mỏng chỉ có lớp DWR bên ngoài, không có màng: nước đọng thành giọt lúc đầu, nhưng mưa vài chục phút là thấm. Loại thứ hai là áo có lớp phủ hoặc màng nhưng đường may không dán kín: thân áo khô, nước lọt ở vai và mũ. Loại thứ ba mới là áo chống nước đúng nghĩa cho leo núi: có màng hoặc lớp phủ, có dán kín đường may, khoá kéo chống nước hoặc có nẹp che.
Cách phân biệt nhanh: lộn mặt trong áo ra xem. Nếu thấy dải băng keo phẳng dọc theo mọi đường may ở vai, mũ, nách, thì đường may đã được dán. Nếu chỉ thấy chỉ may và mép vải gập, áo chỉ chịu được mưa nhẹ, dù nhãn ghi thế nào.
Không phải chuyến nào cũng cần loại thứ ba. Đi bộ đường rừng trong ngày ở vùng ấm, một áo gió có DWR kèm poncho có thể đủ. Nhưng leo núi cao ở phía Bắc vào mùa mưa phùn lạnh, hay tuyến nhiều ngày có đoạn sống núi trống, áo chống nước đúng nghĩa là đồ an toàn chứ không phải đồ tiện nghi.
Đọc các con số trên nhãn
Các mốc dưới đây là mốc tham khảo thường được dùng trong ngành đồ dã ngoại, không phải tiêu chuẩn bắt buộc; mỗi hãng đo bằng phương pháp hơi khác nhau nên chỉ so được tương đối.
| Thông số | Nghĩa là gì | Cách hiểu khi chọn |
|---|---|---|
| Cột nước (mm) | Chiều cao cột nước mà mặt vải chịu được trước khi nước thấm qua trong phép thử áp lực | Vài nghìn mm đủ cho mưa nhẹ, mưa vừa; leo núi mưa lớn kéo dài, đeo ba lô đè vai thì cần cao hơn |
| Độ thoáng hơi (g/m²/24 giờ hoặc chỉ số RET) | Lượng hơi nước thoát qua một mét vuông vải trong một ngày, hoặc độ cản hơi | Số g càng cao càng thoáng; với RET thì số càng thấp càng thoáng |
| Cấu trúc lớp | 2 lớp có lót lưới rời; 2,5 lớp có lớp in bảo vệ mỏng; 3 lớp ép màng giữa hai lớp vải | 2,5 lớp nhẹ, gấp nhỏ; 3 lớp bền hơn khi ba lô cọ xát nhiều |
| Độ dày vải (denier, D) | Độ to của sợi vải mặt ngoài | Số D cao bền mài mòn hơn nhưng nặng hơn |
| DWR | Lớp xử lý bề mặt làm nước đọng thành giọt | Không phải lớp chống thấm chính; mòn dần, cần phục hồi |
Điều hay bị hiểu lầm: áo có cột nước cao vẫn có thể làm bạn ướt nếu độ thoáng thấp và bạn leo dốc ra nhiều mồ hôi. Ngược lại, áo rất thoáng nhưng đã mòn hết DWR thì mặt vải ướt sũng, lớp màng không còn thoát hơi được, bên trong cũng ẩm. Hai con số phải đi cùng nhau.
Vì sao áo chống nước vẫn ướt bên trong
Mồ hôi ngưng tụ. Leo dốc, cơ thể thải ra rất nhiều hơi nước. Trong mưa nhiệt đới, không khí bên ngoài đã ẩm gần bão hoà, chênh lệch để hơi nước thoát qua màng rất nhỏ. Hơi nước gặp mặt trong áo mát hơn thì đọng lại thành nước. Đây là giới hạn vật lý, không phải áo hỏng.
Mặt ngoài bị ướt sũng. Khi lớp DWR mòn, nước thấm vào lớp vải mặt ngoài làm vải sẫm màu và nặng. Màng vẫn chặn nước, nhưng hơi nước không thoát ra được, cảm giác như áo thấm.
Nước vào qua lối mở. Cổ tay, cổ áo, mũ trùm, vạt dưới là lối vào phổ biến. Đeo ba lô khiến vạt sau bị kéo lên; vươn tay chống gậy khiến cổ tay hở.
Đường dán kín bị bong. Áo cũ, giặt sai cách, hoặc cất gập lâu ở nơi nóng có thể làm băng keo đường may bong mép. Soi mặt trong ở vai và mũ.
Cách giảm. Mở khoá nách hoặc khoá cổ khi leo dốc, cởi bớt lớp giữ nhiệt trước khi đổ mồ hôi nhiều, đi chậm đều thay vì gắng sức rồi nghỉ, và phục hồi DWR khi thấy nước không còn đọng giọt.
Mặc theo hệ nhiều lớp thay vì một áo thật dày
Người leo núi thường mặc theo ba lớp. Lớp trong sát da là áo nhanh khô bằng sợi tổng hợp hoặc len mỏng, đẩy mồ hôi ra khỏi da. Tránh áo cotton vì cotton giữ nước, ướt rồi lâu khô và làm mất nhiệt. Lớp giữa là áo giữ nhiệt như nỉ lông cừu tổng hợp hoặc áo lông mỏng, chỉ mặc khi dừng nghỉ hay lúc trời lạnh. Lớp ngoài là áo khoác chống nước, chặn mưa và gió.
Nguyên tắc là điều chỉnh liên tục: bắt đầu đi thì hơi lạnh một chút, vì mười lăm phút sau người sẽ nóng lên. Dừng nghỉ thì khoác lớp giữa ngay trước khi thấy lạnh. Một áo khoác thật dày mặc cả ngày sẽ làm bạn đổ mồ hôi khi leo và lạnh run khi nghỉ.
Ở Việt Nam, phần lớn tuyến trekking phía Nam và miền Trung không cần lớp giữa vào mùa mưa ấm; tuyến núi cao phía Bắc vào mùa đông và đầu xuân thì cần đủ ba lớp, nhiệt độ trên đỉnh có thể xuống rất thấp dù dưới chân núi chỉ se lạnh. Hỏi đơn vị dẫn đoàn về nhiệt độ thực tế trên tuyến trước khi chuẩn bị.
Chi tiết đáng tiền trên một áo khoác leo núi
Ngoài vải, các chi tiết dưới đây phân biệt áo dễ dùng và áo phiền phức khi đang ở giữa núi:
- Mũ trùm chỉnh được ba chiều: quanh mặt, phía sau đầu và vành trước, để mũ quay theo đầu khi nhìn sang bên chứ không che mắt.
- Mũ đủ rộng để trùm qua mũ bảo hiểm leo núi nếu tuyến có đoạn cần đội.
- Khoá nách hai chiều để xả nhiệt mà không phải cởi áo.
- Túi ngực hoặc túi đặt cao, không bị đai hông ba lô che mất.
- Vạt sau dài hơn vạt trước, che được thắt lưng khi cúi người.
- Cổ tay dán gai điều chỉnh, có thể khép qua găng hoặc mở rộng để thoát nhiệt.
- Màu dễ nhìn thấy trong sương và giữa rừng xanh.
Những chi tiết như khoá kéo chống nước ép nhựa, khoá nách dài, túi trong cho điện thoại rất có ích, nhưng mỗi thứ cộng thêm trọng lượng và giá. Với chuyến hai ba ngày, ưu tiên mũ trùm tốt và vạt sau dài trước.
Năm phép thử nhanh khi cầm áo ở cửa hàng
Không cần máy đo, vẫn kiểm được phần lớn những gì quyết định áo có dùng được trên núi hay không:
- Lộn áo ra, nhìn mặt trong ở vai, mũ trùm, nách và cổ: có băng keo dán phẳng, không bong mép, không phồng bọt khí.
- Kéo khoá kéo lên xuống vài lần; xem có nẹp che hoặc lớp nhựa ép trên răng khoá không, và khoá có kẹt khi kéo bằng một tay không.
- Đội mũ trùm, rút dây, quay đầu sang trái sang phải: mũ có quay theo đầu không hay che nửa mặt.
- Giơ hai tay lên cao như vươn bám đá, rồi cúi gập người: vạt áo có bị kéo lên hở thắt lưng không, cổ tay có lộ ra không.
- Nhỏ vài giọt nước lên vai áo (nếu cửa hàng cho phép): nước đọng thành giọt tròn và lăn đi là DWR còn tốt; nước loang thấm vào mặt vải là DWR yếu.
Nếu có thể, mặc áo cùng ba lô bạn sẽ mang và đi lại vài phút. Áo vừa khi đứng yên đôi khi bị bó vai khi đeo ba lô, hoặc vạt sau bị đai hông kéo lên.
Mức đủ dùng cho tuyến trekking ngắn ở Việt Nam
Phần đông người đi trekking trong nước đi một đến ba ngày, có người dẫn đường, ngủ nhà dân hoặc lán. Với kiểu chuyến này, áo khoác chống nước loại phổ thông có màng hoặc lớp phủ, đường may dán kín, mũ chỉnh được là đủ. Thứ tiền nên bỏ thêm là độ vừa vặn và mũ trùm tốt, không nhất thiết là vải nhiều lớp hay thương hiệu dã ngoại chuyên nghiệp.
Tuyến núi cao phía Bắc vào mùa lạnh thì khác: áo phải chặn gió tốt, đủ rộng để mặc lớp giữ nhiệt bên trong, có vạt sau dài. Tuyến rừng Tây Nguyên và miền Trung mùa mưa thì ưu tiên thoáng khí và nhanh khô, vì nhiệt độ ấm mà mưa dai dẳng.
Nếu chỉ đi một hai chuyến mỗi năm, thuê hoặc mượn áo từ đơn vị tổ chức là cách hợp lý; kiểm áo thuê theo năm phép thử ở trên trước khi nhận. Ví dụ giả định: một chuyến hai ngày mà bạn mua áo đắt rồi để mốc trong tủ suốt năm thì chi phí mỗi lần dùng cao hơn rất nhiều so với một áo vừa đủ được giữ khô ráo, giặt đúng cách.
Chăm sóc áo để nó còn chống nước qua nhiều mùa
Lớp DWR mòn dần theo ma sát của quai ba lô, theo bụi bẩn, dầu da và kem chống nắng. Áo bẩn thấm nhanh hơn áo sạch. Vì vậy giặt áo khoác chống nước đúng cách giúp nó chống nước lâu hơn chứ không làm hỏng áo. Đọc nhãn giặt của áo, dùng chất giặt nhẹ, tránh nước xả vải vì nước xả vải phủ lên sợi vải làm mất khả năng đọng giọt, và xả thật sạch.
Nhiều nhãn áo hướng dẫn làm ấm nhẹ để phục hồi DWR, bằng máy sấy ở nhiệt thấp hoặc là ủi nhiệt thấp có vải lót. Chỉ làm khi nhãn áo cho phép. Khi DWR đã hết hẳn, có các sản phẩm phủ lại dạng xịt hoặc dạng giặt; dùng theo hướng dẫn trên bao bì, làm nơi thoáng khí, không xịt gần lửa. Bài riêng về bảo quản và phủ chống thấm lại của trang nói kỹ hơn.
Cất áo khi đã khô hoàn toàn, treo hoặc gấp lỏng, tránh nơi nóng ẩm. Áo nhét chặt trong túi suốt mùa khô có thể bị nếp gập làm bong băng keo đường may. Mùa nồm ở miền Bắc, kiểm áo một lần giữa mùa xem có mốc ở mặt trong không.
Câu hỏi thường gặp
Áo khoác chống nước có thay được áo mưa khi đi xe máy không?
Có thể dùng cho quãng ngắn khi mưa nhỏ. Đi lâu trong mưa lớn, áo khoác chỉ che phần thân trên, đùi và chân vẫn ướt, và gió từ tốc độ xe ép nước qua khoá kéo, cổ tay. Đi xe máy đường dài nên có quần mưa và áo được thiết kế cho xe máy.
Có nên mua áo khoác chống nước cũ không?
Được nếu bạn kiểm kỹ mặt trong: băng keo đường may còn dính chặt, lớp màng không bong tróc, không có mùi mốc. Mặc thử dưới vòi nước ít phút. Lớp DWR mòn có thể phục hồi, nhưng màng bong hay đường dán hỏng hàng loạt thì khó sửa.
Áo 3 lớp có luôn tốt hơn áo 2,5 lớp không?
Không hẳn. Áo 3 lớp thường bền hơn, chịu cọ xát ba lô tốt hơn, nhưng nặng hơn và thường đắt hơn. Áo 2,5 lớp nhẹ, gấp nhỏ, hợp với chuyến ngắn, mang theo dự phòng. Chọn theo tần suất dùng và tuyến bạn đi.
Mặc áo khoác chống nước mà vẫn lạnh run thì làm gì?
Thường do lớp trong đã ướt mồ hôi hoặc nước mưa. Dừng ở chỗ khuất gió, thay áo lót khô, mặc thêm lớp giữ nhiệt rồi mới khoác lại áo ngoài, ăn uống thứ gì đó. Nếu run không ngừng, lú lẫn hay líu lưỡi, cần tìm trợ giúp y tế và báo người dẫn đoàn.
Áo chống nước có cần mặc khi không mưa không?
Trên núi, áo khoác chống nước còn là áo chặn gió. Khi lên sống núi gió mạnh, khi nghỉ ngơi lúc mồ hôi còn ướt, mặc áo ngoài giúp giảm mất nhiệt. Khi leo dốc nắng nóng thì cởi ra để tránh ướt mồ hôi.
Giặt áo khoác chống nước bằng máy được không?
Nhiều áo cho phép giặt máy chế độ nhẹ, nhưng phải đọc nhãn của chính áo. Kéo hết khoá, dùng chất giặt nhẹ, không dùng nước xả vải và thuốc tẩy, xả kỹ. Phơi nơi thoáng, tránh nắng gắt trực tiếp quá lâu.