Người ra đồng khi trời mưa cần một bộ đồ khác hẳn áo đi đường: áo mưa ngắn hoặc áo khoác ngang hông để cúi làm không vướng, quần mưa hoặc quần yếm chống bùn và nước bắn từ dưới lên, nón hoặc mũ có vành che mắt khi cúi, ủng hoặc giày lội nước bám đất. Áo choàng dài và áo cánh dơi gần như vô dụng khi cúi cấy, nhổ cỏ hay cắt lúa, vì vạt áo nhúng xuống bùn và nước chảy ngược vào người.
Nhưng trước khi bàn chuyện chiếc áo, cần nói rõ: rủi ro lớn nhất ngoài đồng khi mưa không phải ướt mà là sét. Cánh đồng trống, người đứng là điểm cao nhất, tay cầm nông cụ kim loại, chân dưới nước. Áo mưa không cách điện trước sét. Nghe tiếng sấm là lúc rời khỏi ruộng, không phải lúc mặc áo vào.
Làm đồng khác đi đường ở chỗ nào
Người đi xe máy ngồi thẳng, mưa rơi từ trên xuống và tạt từ phía trước. Người làm ruộng cúi gập người hàng giờ, nước mưa chảy từ lưng xuống gáy, trong khi bùn và nước bắn từ dưới lên đùi và bụng. Áo mưa đi đường được thiết kế để nước chảy từ vai xuống vạt, đến khi người mặc cúi gập thì hướng chảy đảo ngược, nước theo mũ trùm vào cổ.
Việc đồng áng còn có cọ xát và vướng: thân lúa, gai, cành cây ăn trái, hàng rào, cán cuốc. Áo nhựa mỏng rách sau vài buổi. Ngoài ra người làm đồng mang vác bao phân, gánh lúa, đẩy xe rùa; vai và lưng là chỗ áo bị mài mạnh nhất. Một chiếc áo đủ dày ở vai, ngắn ở vạt, ống tay vừa phải sẽ hợp hơn một chiếc áo dài và rộng.
Thời gian cũng khác. Một buổi cấy hay buổi gặt chạy mưa kéo dài nhiều giờ, có khi làm cả ngày trong mưa phùn. Mồ hôi đọng bên trong và nước mưa lọt qua cổ cộng lại khiến người làm lâu bị lạnh, đặc biệt ở miền Bắc và vùng núi vào mùa mưa phùn, gió bấc. Chiếc áo đúng phải cân bằng giữa kín cổ và thoát hơi.
Cuối cùng là bùn. Bùn đất bám vào áo, khô lại thành lớp cứng ở nếp gấp, làm nhựa nứt nhanh. Áo cho việc đồng nên dễ xối rửa, màu không quá sáng để đỡ lộ bẩn nhưng vẫn đủ nổi khi đi đường về lúc chạng vạng.
Gợi ý đồ đi mưa theo kiểu việc đồng áng
Mỗi kiểu việc có tư thế và mức tiếp xúc nước khác nhau. Bảng dưới là gợi ý theo cách người làm lâu năm thường chọn, không phải chuẩn bắt buộc.
| Kiểu việc | Tư thế, tiếp xúc nước | Đồ đi mưa hợp | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| Cấy, nhổ cỏ, dặm lúa | Cúi gập, chân ngâm nước, tay dưới nước | Áo ngắn ngang hông, quần yếm hoặc quần mưa cạp cao, nón rộng vành | Áo dài vạt chạm nước, mũ trùm sâu che mắt |
| Cắt lúa, gặt chạy mưa | Cúi, xoay người, cầm liềm hoặc đi theo máy gặt | Áo khoác ngắn bền, tay áo bo, găng bảo vệ tay | Áo rộng, tay lòng thòng gần dao cắt, gần máy |
| Làm vườn cây ăn trái, cà phê, tiêu | Đứng, với tay, len giữa tán | Áo khoác vải dày chịu gai, quần mưa, ủng bám đất dốc | Poncho rộng mắc cành, áo nhựa mỏng |
| Chăn thả trâu bò, đi thăm đồng | Đi bộ nhiều, đứng ngoài trời trống | Áo khoác mưa có mũ, ủng, gậy chống | Đứng dưới cây đơn độc khi có sấm |
| Làm việc ở ao, đầm, ruộng sâu | Lội nước sâu, có thể trượt ngã | Quần yếm có đai thắt ngang hông, áo phao khi ở nước sâu | Mặc yếm rộng không đai khi lội sâu |
Áo tơi lá và nón lá của người xưa thật ra đáp ứng khá đúng các yêu cầu này: áo tơi ngắn che vai lưng, thoáng hơi, nón rộng vành che mưa mà không bó đầu. Áo mưa hiện đại kín nước hơn nhiều, nhưng nguyên lý ngắn vạt, che lưng, thoáng cổ vẫn đáng giữ khi chọn áo đi đồng.
Nón, mũ trùm và tầm nhìn khi cúi làm
Nón rộng vành là lựa chọn rất hợp lý. Nón lá hoặc nón nhựa rộng vành che được gáy khi cúi, không bó tai, không làm nóng đầu như mũ trùm kín. Kết hợp nón với áo có cổ đứng hoặc khăn quàng cổ mỏng giúp nước không chảy vào lưng.
Mũ trùm phải có chỗ chỉnh. Nếu dùng áo có mũ trùm, mũ cần có dây hoặc dán gai ở gáy để siết vừa, không trượt xuống che mắt khi cúi. Mũ trùm sâu che mất tầm nhìn hai bên là nguy hiểm khi làm gần máy gặt, máy cày hay khi đi trên bờ ruộng hẹp.
Nghe được xung quanh. Mũ trùm kín tai làm khó nghe tiếng máy, tiếng người gọi và tiếng sấm xa. Ngoài đồng, nghe được tiếng sấm sớm là có thêm thời gian để rời ruộng. Đây là lý do đáng kể để chọn nón thay vì mũ trùm kín.
Không dùng dây rút dài ở cổ. Dây rút mũ trùm dài có thể mắc vào cành, vào trục quay của máy. Thắt gọn hoặc cắt ngắn, buộc nút chặn.
Mắt kính đọng nước. Người đeo kính cận làm đồng trong mưa thường bị mờ kính. Nón rộng vành giúp kính ít bị mưa rơi trực tiếp hơn so với mũ trùm.
Sét ngoài đồng: những điều phải làm trước cả chuyện áo mưa
Mỗi mùa mưa, các bản tin vẫn ghi nhận những trường hợp người làm đồng, chăn trâu, đi đánh cá bị sét đánh. Cánh đồng trống là môi trường nguy hiểm nhất vì người đứng là vật cao nhất trong một vùng rộng. Nguyên tắc được các cơ quan khí tượng và phòng chống thiên tai nhiều nước nhấn mạnh là: nghe tiếng sấm nghĩa là đã ở trong tầm có thể bị sét đánh, cần vào nơi trú an toàn ngay, và chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới quay lại làm việc.
Nơi trú an toàn là nhà kiên cố có tường, mái, hoặc ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Chòi canh ruộng bằng tre lá, lều tạm, mái che hở bốn phía không phải nơi trú sét an toàn. Không trú dưới cây cao đứng riêng lẻ, vì sét hay đánh vào cây và lan sang người đứng gần. Tránh xa nước, hàng rào dây thép, đường dây điện, và đặt nông cụ kim loại cán dài xuống, không vác trên vai.
Nếu bị kẹt giữa đồng mà không kịp vào nơi trú, việc cần làm là rời khỏi chỗ cao, tránh xa vật cao đơn độc, không nằm sấp xuống nước, những người đi cùng tản ra cách nhau thay vì đứng tụm lại. Tư thế ngồi xổm khép chân, hai tay ôm đầu gối thường được nhắc tới nhưng chỉ là biện pháp cuối cùng, giảm phần nào rủi ro chứ không bảo vệ được; nó không thay cho việc rời ruộng sớm.
Người bị sét đánh không tích điện trên người, có thể chạm vào để sơ cứu ngay. Gọi cấp cứu 115 và làm theo hướng dẫn sơ cứu; tốt nhất mỗi gia đình làm nông có người đã học một khoá sơ cứu cơ bản.
Áo mưa không phải đồ bảo hộ khi phun thuốc
Nhiều người tiện tay mặc áo mưa để phun thuốc bảo vệ thực vật, nhất là khi trời âm u. Áo mưa che được giọt thuốc rơi trực tiếp, nhưng nó không được thiết kế để chống hoá chất: nhựa mỏng có thể bị một số dung môi làm mềm, đường may hở cho thuốc lọt qua, và mặt trong ẩm mồ hôi khiến thuốc dính trên da lâu hơn. Đồ bảo hộ khi phun thuốc có yêu cầu riêng về khẩu trang, kính, găng, áo và cách giặt sau phun; người phun nên theo hướng dẫn trên nhãn thuốc và khuyến cáo của ngành nông nghiệp.
Ngoài ra, phun thuốc ngay trước hoặc trong lúc mưa thường không có ích: thuốc bị rửa trôi khỏi lá, chảy xuống đất và nguồn nước, vừa tốn vừa ô nhiễm. Thời điểm phun, khoảng cách với cơn mưa là thông tin có trên nhãn thuốc và do cán bộ khuyến nông hướng dẫn.
Nếu đã lỡ mặc áo mưa khi phun, áo đó nên được giặt riêng, không giặt chung với quần áo gia đình, không để trẻ em dùng lại. Áo bị dính thuốc lâu ngày, có mùi thuốc không mất, nên bỏ theo cách xử lý bao bì thuốc ở địa phương thay vì dùng tiếp đi đường.
Khi có dấu hiệu bất thường sau khi phun như chóng mặt, buồn nôn, khó thở, ngứa rát da, cần rời khỏi khu vực, cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa da bằng nhiều nước sạch và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì thuốc.
Chân và da khi lội ruộng ngày mưa
Đôi chân của người làm ruộng chịu nhiều nhất. Ủng cao cổ bằng cao su hay nhựa giữ chân khô ở ruộng nông, nhưng ở ruộng bùn sâu ủng dễ bị hút chặt, rút chân ra khó và dễ ngã. Nhiều người chọn tất lội ruộng bằng vải cao su ôm chân hoặc đi chân trần. Mỗi cách có cái giá: chân trần dễ bị vật sắc, ốc, mảnh chai đâm; ủng nặng và bí.
Nếu chân hoặc tay có vết thương hở, cần che kín trước khi xuống nước. Nước ruộng, nước ngập sau mưa lớn có thể nhiễm khuẩn từ phân gia súc và nước tiểu chuột. Bệnh do xoắn khuẩn lây qua nước bẩn là một ví dụ được ngành y tế cảnh báo vào mùa mưa lũ. Kiến thức này không nhằm làm người làm đồng sợ, mà để nhớ rằng: nếu bị sốt, đau cơ, mệt bất thường sau những ngày lội nước, nên đi khám và kể với bác sĩ là đã lội nước ruộng.
Ngâm nước nhiều giờ cũng làm da chân nhăn, nứt kẽ, dễ nấm. Rửa chân bằng nước sạch, lau khô kẽ ngón sau buổi làm, thay tất khô là thói quen nhỏ có ích. Tình trạng ngứa, loét kéo dài thì đi khám da liễu, không tự bôi các loại thuốc không rõ nguồn.
Áo mưa cũng góp phần: ống quần mưa dài trùm ngoài ủng giúp nước không đổ vào ủng khi mưa to, còn quần yếm có đai ngang hông giúp phần thân trên khô khi cúi sâu.
Rửa và cất áo đi đồng để dùng được nhiều mùa
Áo đi đồng bẩn nhanh và hỏng nhanh nếu để bùn khô trên áo. Sau buổi làm, xối nước sạch lên cả hai mặt khi bùn còn ướt, dùng tay hoặc miếng bọt biển mềm, không chà bàn chải cứng lên lớp phủ. Treo áo ở chỗ có mái che, thoáng gió; tránh phơi trên bờ rào sắt nóng giữa nắng vì nhựa và lớp phủ có thể bị hằn, giòn.
Nhiều nhà làm nông có thói quen vắt áo mưa lên vách bếp, gần khói. Khói và nhiệt làm nhựa ám mùi và nhanh giòn hơn; một góc hiên thoáng là chỗ tốt hơn. Không để áo ẩm cuộn chung với bao phân hay nông cụ, vì hơi phân bón và độ ẩm làm áo nhanh mục, có mùi.
Cuối vụ, giặt áo kỹ bằng xà phòng dịu, phơi khô hẳn, cuộn lỏng cất trong túi vải thoáng, để nơi khô ráo. Đầu vụ sau, trải áo ra kiểm tra đường may ở vai, nách, đáy quần, dốc ngược một ít nước lên vai để thử thấm. Vá chỗ thủng nhỏ trước khi ra đồng, đừng đợi đến lúc mưa mới phát hiện.
Một chiếc áo đi đồng tốt không cần đẹp, nhưng nên có màu đủ nổi để người lái xe nhận ra khi bạn đi đường về lúc chiều tối mưa. Một dải phản quang nhỏ ở lưng là đủ hữu ích cho đoạn đường từ ruộng về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Áo tơi lá ngày xưa có còn đáng dùng không?
Áo tơi lá thoáng và che vai lưng tốt, nhưng nặng khi ướt, không kín nước bằng áo hiện đại và khó tìm. Người làm đồng ngày nay thường giữ nguyên lý của nó: áo ngắn, nón rộng vành, thoáng cổ, kết hợp với chất liệu chống thấm hiện đại.
Làm ruộng nên mặc quần yếm hay quần mưa thường?
Quần yếm có cạp cao giữ bụng và lưng dưới khô khi cúi sâu, hợp với cấy, nhổ cỏ. Quần mưa thường nhẹ và dễ cởi hơn, hợp với làm vườn đứng. Khi lội nước sâu, quần yếm cần có đai ngang hông và nên mặc áo phao.
Đang làm ruộng nghe sấm xa có cần về ngay không?
Có. Nghe tiếng sấm nghĩa là đã ở trong tầm sét có thể đánh tới. Rời ruộng, vào nhà kiên cố hoặc ô tô kín, chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối mới quay lại. Chòi tre lá và gốc cây đơn độc không phải nơi trú an toàn.
Có nên đi chân trần lội ruộng khi trời mưa?
Nhiều người vẫn làm vậy vì tiện, nhưng chân trần dễ bị đâm và nhiễm khuẩn từ nước bẩn. Nếu có vết thương hở phải che kín hoặc đi ủng, tất lội ruộng. Rửa sạch, lau khô chân sau khi làm và đi khám nếu sốt sau những ngày lội nước.
Áo mưa dính thuốc trừ sâu có giặt rồi dùng lại được không?
Áo mưa không phải đồ bảo hộ phun thuốc nên không nên dùng cho việc này. Nếu đã dính thuốc, giặt riêng, không giặt chung đồ gia đình, không cho trẻ dùng. Áo ám mùi thuốc lâu không mất thì nên bỏ theo cách xử lý bao bì thuốc ở địa phương.