Áo mưa bị dính hoặc nhớp tay thường do một trong hai cơ chế: với áo nhựa PVC, chất hoá dẻo bên trong di chuyển ra bề mặt làm nhựa nhờn và dính; với áo vải phủ PU, lớp phủ bị thuỷ phân bởi ẩm và nhiệt, mềm ra và dính. Cả hai thường được đẩy nhanh bởi việc cất áo ở chỗ nóng, ẩm, gấp chặt trong thời gian dài.
Áo mới chớm dính bề mặt nhẹ đôi khi còn dùng được sau khi làm sạch và phơi đúng cách. Áo đã nhớp khắp nơi, các lớp dính chặt, gỡ ra bị kéo rách hoặc để lại mảng nhựa bám sang lớp khác thì gần như không phục hồi được, vì quá trình bên trong vật liệu không đảo ngược.
Bài này giải thích hai cơ chế để bạn biết áo mình thuộc trường hợp nào, việc gì làm được, việc gì là phí công, và cách cất để áo không đi tới tình trạng đó.
Cơ chế thứ nhất: chất hoá dẻo trong nhựa PVC
Nhựa PVC nguyên chất cứng, giống ống nước. Để thành tấm mềm làm áo mưa, nhà sản xuất trộn thêm chất hoá dẻo, những phân tử len vào giữa các mạch polymer làm chúng trượt lên nhau dễ hơn. Chất hoá dẻo không gắn chặt hoá học vào mạch PVC, nên theo thời gian một phần có thể di chuyển dần ra bề mặt, nhất là khi nhiệt độ cao.
Khi chất hoá dẻo ra bề mặt, áo có cảm giác nhờn, hơi dính, đôi khi có mùi nhựa rõ hơn. Hai bề mặt nhờn ép vào nhau trong cốp nóng dính lại. Đồng thời, phần nhựa đã mất bớt chất hoá dẻo trở nên cứng và giòn hơn, nên áo cũ vừa dính ở mặt ngoài vừa dễ nứt ở nếp gấp.
Tốc độ di chuyển phụ thuộc vào loại chất hoá dẻo, tỷ lệ pha, chất lượng sản xuất và điều kiện cất giữ. Đó là lý do có áo dùng nhiều năm vẫn ổn, có áo vài tháng đã dính. Người mua khó biết trước bằng mắt; mùi nhựa nồng ở áo mới đôi khi là một dấu hiệu, nhưng không phải luôn đúng.
Chuyện chất hoá dẻo nào dùng trong đồ tiếp xúc với người, ở mức nào, là phạm vi của tiêu chuẩn và quy định an toàn sản phẩm, thay đổi theo thị trường. Bài này không khẳng định loại nào an toàn hay không; nếu quan tâm, nên xem thông tin vật liệu nhà sản xuất công bố và quy định hiện hành.
Cơ chế thứ hai: lớp phủ PU thuỷ phân
Áo vải dù, vải polyester hay nylon được phủ một lớp polyurethane ở mặt trong để chống thấm. Một số loại polyurethane, nhất là loại gốc polyester, nhạy với nước: các liên kết trong mạch bị nước cắt dần theo thời gian, gọi là thuỷ phân. Nhiệt độ cao và độ ẩm cao làm quá trình nhanh hơn.
Biểu hiện đầu tiên thường là mặt trong hơi nhớp, có mùi chua đặc trưng. Sau đó lớp phủ mềm hơn, dính vào chính nó khi gấp, rồi bong ra thành mảng, thành vảy trắng hoặc bột. Lúc đã bong, vải nền phía ngoài không còn chống thấm, áo thấm nước ngay ở những chỗ đó.
Khác với chất hoá dẻo trong PVC chỉ di chuyển ra, lớp PU thuỷ phân là bản thân vật liệu đang bị phá vỡ. Không có cách nào "dán" lại lớp phủ đã phân huỷ cho như cũ. Phần xử lý lớp phủ bong tróc là một vấn đề có bài riêng; ở đây chỉ cần phân biệt: áo vải mà mặt trong nhớp, mùi chua là dấu hiệu lớp phủ bắt đầu đi xuống.
Đáng chú ý là thuỷ phân xảy ra cả khi áo không dùng. Một chiếc áo cất kỹ trong tủ ẩm nhiều năm có thể nhớp hơn chiếc áo dùng thường xuyên nhưng được phơi khô đều. Độ ẩm khi cất quan trọng hơn số lần dùng.
Phân biệt nhanh và việc làm được
Bảng dưới giúp xác định áo thuộc trường hợp nào bằng quan sát đơn giản. Một số áo có cả hai hiện tượng.
| Quan sát | Có thể là | Còn cứu được không | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Áo nhựa trơn, mặt ngoài hơi nhờn, gỡ nếp gấp hơi dính | Chất hoá dẻo di chuyển ra bề mặt, mức nhẹ | Thường dùng tiếp được | Rửa xà phòng dịu, phơi khô, cất lỏng ở chỗ mát |
| Áo nhựa dính chặt thành khối, gỡ ra bị kéo giãn, rách | Chất hoá dẻo di chuyển mạnh cộng nhiệt | Khó | Gỡ nhẹ, đánh giá chỗ rách; thường nên thay |
| Áo vải, mặt trong nhớp, mùi chua | Lớp PU bắt đầu thuỷ phân | Dùng được một thời gian, sẽ nặng dần | Giặt nhẹ, phơi khô, cất khô; chuẩn bị thay |
| Áo vải, mặt trong bong vảy, bột trắng | Lớp PU thuỷ phân nặng | Không phục hồi chống thấm như cũ | Thay áo hoặc dùng làm áo gió không chống mưa |
| Áo nhựa cứng, nứt ở nếp gấp, không dính | Nhựa mất chất hoá dẻo, lão hoá do nắng | Không | Thay áo |
Nếu không chắc áo là nhựa hay vải phủ, nhìn mép cắt ở gấu áo: áo nhựa có mép trơn liền một khối; áo vải phủ có lớp sợi dệt lộ ra ở mép.
Xử lý áo mới chớm dính
Với áo dính nhẹ, các bước dưới đây có thể giúp áo dùng tiếp thêm một thời gian. Đừng kỳ vọng áo trở lại như mới.
- Gỡ các nếp dính thật chậm, kéo song song với bề mặt chứ không giật thẳng ra, để tránh xé lớp nhựa.
- Rửa áo bằng nước mát pha xà phòng dịu, dùng tay hoặc miếng bọt biển mềm, không chà mạnh.
- Xả sạch bằng nước, phơi ở chỗ thoáng, mát, có mái che đến khi khô hoàn toàn.
- Khi áo đã khô, có thể rắc rất ít bột talc hoặc bột bắp lên mặt dính, xoa đều rồi giũ bỏ phần thừa; lớp bột mỏng giúp các mặt ít dính vào nhau khi gấp.
- Gấp lỏng hoặc treo, cất ở chỗ mát, tránh cốp xe nóng và chỗ có nắng chiếu.
- Theo dõi: nếu sau vài tuần áo lại dính nhanh, quá trình bên trong vật liệu đang tiếp diễn và nên tính chuyện thay.
Không dùng cồn, xăng, dung môi để "lau hết lớp nhớt". Các chất này có thể hoà tan thêm chất hoá dẻo hoặc lớp phủ, làm áo hỏng nhanh hơn, và có nguy cơ cháy nổ khi dùng trong nhà.
Cất áo để không bị dính
Mát quan trọng hơn mọi thứ. Nhiệt độ là yếu tố đẩy nhanh cả hai cơ chế. Cốp xe dưới nắng, gác xép mái tôn, cạnh bếp là những chỗ tệ nhất để cất áo mưa. Ngăn tủ trong nhà, chỗ râm mát là tốt nhất.
Khô hoàn toàn trước khi cất. Độ ẩm làm lớp PU thuỷ phân nhanh hơn và làm các lớp nhựa dễ dính hơn. Phơi khô cả hai mặt là bước không thể bỏ.
Gấp lỏng hoặc treo. Gấp chặt thành cuộn nhỏ tạo áp lực ép các lớp vào nhau. Áo không cần mang theo thì treo trên mắc hoặc gấp lỏng thành vài lớp.
Có lớp ngăn giữa các nếp. Đặt một tờ giấy mỏng sạch hoặc vải cotton mỏng giữa các nếp gấp khi cất lâu giúp các lớp nhựa không tiếp xúc trực tiếp.
Không cất chung với đồ nhựa khác hay cao su. Chất hoá dẻo có thể di chuyển sang vật tiếp xúc. Áo mưa cất chung với đồ nhựa mềm khác đôi khi dính sang nhau.
Khi nào nên dừng cứu và thay áo
Áo mưa là đồ để giữ khô khi đi đường. Một chiếc áo đã dính khắp nơi, mỗi lần mở ra phải gỡ từng lớp, mặt trong nhớp tay, mùi nặng, thì dù còn chống được nước cũng không còn làm tốt việc của nó. Thời gian và công sức bỏ ra để cứu nó thường không đáng so với giá một chiếc áo mới.
Một số dấu hiệu cho thấy nên dừng: lớp nhựa bị kéo giãn mỏng hoặc thủng khi gỡ; mặt trong áo vải bong vảy thành mảng lớn; áo dính lại chỉ sau vài ngày dù đã làm sạch và cất đúng; mùi khó chịu không giảm sau khi giặt. Khi áo đạt một trong các dấu hiệu này, việc cứu chỉ kéo dài thêm ít thời gian.
Áo cũ thay ra có thể dùng làm tấm che đồ tạm, tấm lót, nếu còn sạch. Khi bỏ, gấp gọn bỏ vào túi rác, không đốt. Với áo PVC, khói đốt có thể chứa chất có hại.
Bài học cho áo tiếp theo: chọn áo ở nơi có thông tin rõ về chất liệu, phơi khô đều sau mỗi lần dùng, cất ở chỗ mát. Ba việc đó kéo dài tuổi thọ của hầu hết áo mưa hơn bất cứ mẹo cứu áo nào.
Áo mưa EVA và PE có bị dính không
Áo nhựa EVA, loại hay có mặt mờ, mềm, ít mùi, thường không dùng chất hoá dẻo theo cách của PVC vì bản thân EVA đã mềm. Vì vậy cơ chế chất hoá dẻo di chuyển ít gặp hơn. Tuy nhiên EVA mềm ra khi nóng, và hai mặt EVA ép chặt trong cốp xe nắng vẫn có thể dính nhẹ hoặc biến dạng. Áo EVA bị để gần nguồn nhiệt có thể nhăn vĩnh viễn.
Áo PE mỏng, loại áo dùng một lần hoặc áo siêu nhẹ, cũng không dựa vào chất hoá dẻo như PVC. Vấn đề hay gặp của PE là bám tĩnh điện, các lớp hút vào nhau, và giòn, rách khi lão hoá dưới nắng. Cảm giác "dính" ở áo PE thường là tĩnh điện hoặc cặn bẩn, rửa đi là hết.
Áo nhựa phối nhiều chất liệu, ví dụ thân PVC với nẹp PE, có thể gặp tình trạng dính ở một phần nhưng không ở phần khác. Nhãn chất liệu, nếu có, giúp biết nên cất thế nào.
Điểm chung của mọi loại nhựa: nhiệt độ cao và áp lực ép lâu ngày làm các lớp dễ dính hoặc biến dạng. Cất mát và gấp lỏng có ích cho mọi chất liệu, không riêng PVC.
Khi áo dính sang đồ khác: yên xe, túi xách, quần áo
Một số người phát hiện áo mưa để lại vệt nhựa hoặc vệt màu trên yên xe, túi xách, hay quần áo mặc bên trong. Với áo PVC, chất hoá dẻo trên bề mặt có thể di chuyển sang vật tiếp xúc, nhất là các bề mặt nhựa mềm khác như da tổng hợp, vỏ túi nhựa. Vệt có thể là vết bóng, vết dính, hoặc làm bề mặt kia mềm ra.
Với áo vải phủ PU đang phân huỷ, vụn lớp phủ bám vào quần áo bên trong thành đốm trắng hoặc lớp bột. Thường giặt quần áo là hết, nhưng nếu lặp lại mỗi lần mặc, đó là dấu hiệu áo cần thay.
Áo màu đậm rẻ tiền có thể lem màu khi ướt, nhất là lần đầu, để lại vệt màu trên áo sáng màu bên trong. Giặt áo mưa mới một lần bằng nước mát trước khi dùng giúp biết áo có lem màu không.
Để tránh, không gấp áo mưa ép chặt vào túi da, ghế da tổng hợp trong thời gian dài, nhất là ở chỗ nóng. Nếu yên xe đã có vệt bóng, lau bằng nước xà phòng dịu; vệt làm mềm bề mặt thường không phục hồi được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao áo mưa mới mua để trong tủ một năm đã bị dính?
Có thể do chất hoá dẻo trong nhựa PVC di chuyển ra bề mặt, hoặc lớp phủ PU thuỷ phân vì tủ ẩm. Cả hai xảy ra kể cả khi không dùng, nhanh hơn khi chỗ cất nóng, ẩm và áo gấp chặt. Chất lượng vật liệu cũng ảnh hưởng nhiều.
Bột talc có làm hết dính áo mưa không?
Bột talc hoặc bột bắp chỉ tạo một lớp ngăn mỏng giúp các mặt ít dính vào nhau khi gấp. Nó không đảo ngược quá trình bên trong vật liệu. Với áo dính nhẹ thì có ích; áo đã nhớp nặng thì chỉ là giải pháp tạm.
Có dùng cồn lau lớp nhớt trên áo mưa được không?
Không nên. Cồn và các dung môi có thể hoà tan thêm chất hoá dẻo hoặc lớp phủ, làm áo hỏng nhanh hơn, và có nguy cơ cháy khi dùng trong nhà. Xà phòng dịu với nước mát là đủ cho việc làm sạch.
Áo mưa bị dính có độc không?
Không có cơ sở để kết luận chung. Mức độ an toàn phụ thuộc loại vật liệu và chất phụ gia, thuộc phạm vi tiêu chuẩn sản phẩm. Áo nhớp nhiều nên được thay vì nó không còn làm tốt việc giữ khô, và để hạn chế tiếp xúc da với bề mặt đang phân huỷ.
Làm sao chọn áo ít bị dính về sau?
Khó biết chắc bằng mắt. Ưu tiên nơi bán có thông tin rõ về chất liệu, tránh áo có mùi nhựa quá nồng hoặc đã nhớp ngay khi mới mua. Quan trọng hơn là cách dùng: phơi khô, cất mát, không gấp chặt lâu ngày.